विजिगीषु जीवनवाद

 

स्वाध्यायन्मा प्रमद: ह्या स्वाध्याय परिवाराच्या प्रमुख सूत्रानुसारच परमपूज्य पांडुरंगशास्त्री आठवले (अर्थात दादा) ह्यांच्या अनेक सर्वोत्तम शिकवणुकींमधील एक उत्कृष्ट शिकवण म्हणजे 'विजिगीषु जीवनवाद'! दादांच्या अनेक प्रवचनांमधून प्रकट झालेल्या विचारधनाचे संकलन करून विजिगीषु जीवनवाद हे पुस्तक स्वाध्याय परिवारातर्फे प्रकाशित झालेले आहे. मी ते अनेक वर्षांपूर्वी वाचले होते, त्यामुळे अर्थातच त्यातील तपशील आता स्मरणातून गेला आहे, पण त्याचे सारतत्वबीज subconcious mind मध्ये रुजले गेले आहे.

विजिगीषु जीवनवाद हा दोन शब्दांमध्येच प्रचंड जादू आहे, प्रचंड भावार्थ संपुटित झालेला आहे. मला तरी केवळ हे दोन शब्द ऐकले तरीही छातीमध्ये आत्मविश्वासाची हवा भरल्यासारखे वाटते. दादांची अविरत प्रसन्न मुद्रा डोळ्यासमोर तरळून जाते आणि मनात प्रसन्नतेची फुले सहजच उमलतात. खरेतर दादांची ती चिरप्रसन्न मुद्रा हे विजिगीषु जीवनवाद ह्या शब्दांचे, त्यातील विचारांचे भाषांतर किंवा प्रतीक आहे अशी माझी भावना आहे! त्यामुळेच विजिगीषु जीवनवाद हे शब्द आणि दादांची ती मुद्रा हे जणू अद्वैतच असल्याप्रमाणे वाटते आणि माझ्याही मनात एका प्रसन्न आत्मविश्वासाची निर्मिती होते.

विजिगीषु चा सरळ शब्दार्थ जिंकण्याची इच्छा असलेला असा आहे. पण त्या शब्दार्थाच्या पलीकडे ह्या शब्दातील जीवनार्थाचा समुद्र भरलेला आहे. विचार करत असताना असे जाणवले कि आशावाद (कि ज्याविषयी सातत्याने बोलले जाते) हा निश्चित चांगला आहेच, परंतु आशावादामध्येदेखील एक नकारात्मक छटा आहे. आशावादामध्ये सद्य परिस्थिती हि नकारात्मक असल्याची भावना कुठेतरी सूचित होते असे मला वाटते आहे. तर विजिगीषुमध्ये कुठल्याही आव्हानांवर, समस्यांवर, विपरीत परिस्थितीवर मात करून "विजेता" होण्याचे सामर्थ्य वाटते. मनामध्ये सतत विजयी होण्याचे शिवाजी महाराजीय सामर्थ्य विजिगीषुमध्ये मला जाणवते. विजिगीषु हि अधिक कृतीशील करणारी, विधायक/ सकारात्मक कृतीसाठी प्रेरणा देणारी अशी वृत्ती वाटते, तर आशावाद हि तशी निष्क्रिय भावना वाटते. म्हणजे, कठीण काळ संपेल - हा झाला आशावाद, तर प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करून ती परिस्थिती अनुकूल बनवण्यासाठी कृती करण्याची प्रेरणा देते ती विजिगीषु वृत्ती! बोगदा संपून कधीतरी प्रकाश किरण दिसेल अशी भावना हा आशावाद; तर प्रकाश किरण दिसण्यासाठी वेळ पडली तर बोगदासुद्धा फोडेन हि विजिगीषु वृत्ती!

अशी हि वृत्ती हाच आपला जीवनवाद असावा, म्हणजेच ती केवळ काही काळापुरती किंवा प्रसंगापुरती भावना नव्हे, तर ती वृत्ती आहे; स्व-भाव आहे कि ज्यातून केवळ प्रतिकूल परिस्थितीतच नाही, तर अनुकूल परिस्थितीमध्येदेखील विजिगीषु वृत्ती बाणवून सतत जीवनोत्कर्ष साधणे हा विजिगीषु जीवनवाद! विजिगीषु वृत्ती जेव्हा जीवनवाद होतो, तेव्हा संपूर्ण जीवनच 'जे जे उत्तम, उदात्त, उन्नत, महन्मधुर' ते ते जीवनात अंगिकारण्याची, प्राप्त करण्याची प्रेरणा देत राहते.

योगेश्वर-कृष्ण हा दादांचा फार आवडता, आणि कृष्णाचे संपूर्ण जीवनच विजिगीषु जीवनवादाचे मूर्तिमंत उदाहरण आहे. समरांगणात शस्त्रत्याग करून हतबल झालेल्या अर्जुनाला भगवान श्रीकृषणांनी सांगितलेल्या भगवद्गीतेचे सार देखील कदाचित विजिगीषु जीवनवादच असावे, किमान अर्जुनामध्ये विजिगीषु वृत्तीला प्रेरणा देण्याचेच काम भगवंताने केले असे म्हणायला काही प्रत्यवाय नसावा. शिवाजी महाराज हे देखील विजिगीषु जीवनवादाचे मूर्तिमंत उदाहरण आहेत.

आज कैक वर्षांनी जेव्हा विजिगीषु जीवनवाद ह्यावर विचार करावयास बसलो तेव्हा आधी मी म्हटल्याप्रमाणे मनामध्ये रुजलेले किंवा रुतून बसलेले हे सुप्त विचार प्रकट झाले. वर लिहिलेले सर्व हे केवळ विजिगीषु जीवनवादाविषयीचे माझे आकलन आणि चिंतन आहे. पुस्तकातील विचार निश्चितपणे ह्याहून कितीतरी अधिक सखोल, व्यापक, प्रेरणादायी असणार हे निश्चित!

सारंग भणगे.