गोविंद निहलानींचा "विजेता" (१९८२)

अंगद एक दिशाहीन युवक, वडिलांशी त्याचा कलह. आपल्या मामामुळे तो भारतीय सेनेच्या प्रशिक्षणासाठी NDA मध्ये दाखल होतो. तिथल्या प्रशिक्षणातदेखील अंगदची कामगिरी सामान्यच असते. एका boxing च्या सामन्यात तो हारतो, पण हरण्याआधी तो इतका मार खातो कि त्याचा प्रतिस्पर्धी म्हणतो कि 'तुझ्यात सहनशक्ती जबरदस्त आहे, पण जर का तू थोडासा प्रतिहल्ला केला असतास तर कदाचित मी हारलो असतो. अंगद खेळात हारतो, परंतु हार न मानता. आणि हे हार न मानणे हाच आहे विजेताचा सारांश, जो शेवटपर्यंत अनेक प्रसंगातून ठळकपणे जाणवत राहतो. हार न मानण्यामधून देखील एक विजिगीषु वृत्तीचे दर्शन घडवणारा गोविंद निहलानींचा १९८२ सालचा 'विजेता' हा चित्रपट नितांत सुंदर आहेच, आणि माझा सर्वोत्तम चित्रपटातील सर्वात आवडता आहे!

तसे अनेक चित्रपट आहेत ज्यात नायक/नायिका पराकोटीच्या प्रतिकूल परिस्थितून प्रचंड संघर्ष करून परमोच्च यश मिळवतात. विजेताचे वैशिष्ट्य असे आहे कि ती एकदम वास्तवातील, आपल्या रोजच्या जीवनातील कथा वाटते कारण अंगदचा संघर्ष हा अनेक लोकांचा संघर्ष असू शकतो, तो जवळचा वाटतो, उगाच असामान्य वाटत नाही. ना त्याची परिस्थिती अति प्रतिकूल असते, ना त्याच्यामध्ये काही असामान्य कौशल्य असते, ना तो शेवटपर्यंत काही प्रचंड असाधारण असे यश प्राप्त करतो. तो धाडसी नाही, पराक्रमी नाही, त्याच्यात कुठलेच विशेष कौशल्य नाही; प्रतिभा नाही, त्याला ना त्या boxing च्या सामन्यात कर्तृत्व गाजवता येते, ना fighter pilot बनण्याच्या प्रशिक्षणाचे वेळी सर्वसामान्य सैनिक ज्या कसरती विमान चालवताना करत असतात त्या त्याला करता येतात, तो कुठे शत्रूला नामोहरम करीत नाही, त्याला आपल्या girlfriend ला साधे आपले प्रेमही व्यक्त करता येत नाही,की पण तरीही तो विजेता बनतो. 

अंगद फक्त हरत नाही, तो संघर्षाला नाही म्हणत नाही, तो लढतो असेही म्हणता येणार नाही, फक्त तो तग धरून राहतो, जिद्द सोडत नाही. एवढे करूनही तो पूर्ण चित्रपटात उठून दिसतो असेही नाही. तो सामान्य असतो, तो सामान्यच राहतो. परंतु सामान्यकडून अतिसामान्यकडे खेचणाऱ्या gravity pull ला प्रतिरोध करत तो जिद्दीने विजेता बनतो, हेच त्याचे असामान्यत्व असे मी म्हणेन. 

ह्याच पार्श्वभूमीवर असलेल्या इतर कुठल्याच चित्रपटांप्रमाणे heroic कामे न करणारा हा विजेता मला तरी प्रचंड आवडला. हा चित्रपटदेखील असामान्य असूनही सामान्यच राहिला, म्हणजे ना तो commercial hits मध्ये गणला जातो, ना तो cult movie म्हणून नावाजला जातो, ना त्याचे parallel art movie म्हणून कौतुक होते. एवढेच काय तर गोविंद निहलानींचे उत्कृष्ट चित्रपट कोणते हे विचारले तर त्यात विजेताची गणना होणे तर सोडाच, पण कदाचित तो फार कुणाला आठवणार देखील नाही.

कुठेतरी एका कथेत लहानपणी वाचले होते जे 'विजेता'ला तंतोतंत जुळते कि 'त्याचे असामान्यत्व त्याच्या सामान्य असण्यातच आहे'!

तळटीप: हे चित्रपटाचे परीक्षण वगैरे नसल्यामुळे जुजबी तपशील सोडला तर चित्रपटाविषयी किंवा त्याच्याशी संबंधित कलाकारांविषयी काहीही लिहिलेले नाही.

सारंग भणगे.