राष्ट्रभाषा

प्रस्ताव :

हिंदी ही केंद्र सरकारच्या कारभाराची भाषा व्हावी, राज्यांच्या कामकाजाची भाषा ही त्या राज्याची प्रमुख भाषा असावी.

शिक्षणात प्रथम भाषा हिंदी, दुसरी मातृभाषा आणि तिसरी कुठलीही परकीय भाषा असावी.

खाजगी क्षेत्रात हिंदी भाषा वापरणाऱ्या कंपन्यांना विशेष फायदे द्यावेत!

ह्या भाषा रचनेवर कुणाला आपत्ती असण्याचे कारण वाटत नाही!

-----------------------------------------------------------------------

सर्वात पहिल्यांदा, मी हा विचार राष्ट्र ह्या दृष्टीकोनातून करतो आहे, राज्य किंवा व्यक्ती ह्या नाही. ते का, हे पुढे सविस्तर लिहायचा प्रयत्न करतो.

मातृभाषा / राज्यभाषा :

पण तत्पूर्वी एक स्पष्ट असलेल्या गोष्टीचे स्पष्टीकरण कि माझ्या विचारामध्ये (किंवा प्रस्तावामध्ये) शैक्षणिक तसेच व्यावहारिक पातळीवर मातृभाषेला तेवढेच महत्व दिलेले आहे जेवढे हिंदी ह्या राष्ट्रभाषेला. म्हणजे मातृभाषा हि शिकणार आहोतच, तसेच राज्य सरकारच्या व्यवहारात त्या राज्याची भाषा हि देखील प्रमुख भाषा असेल, किंबहुना तिथे हिंदी (एक राष्ट्रभाषा म्हणून) दुय्यम स्थानी असेल.

अर्थात मातृभाषा आणि राज्यभाषा ह्यांना राष्ट्रभाषेइतकाच सामान दर्जा शैक्षणिक आणि व्यावहारिक पातळीवर असेल.

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

राष्ट्रभाषा :

माझा एक मुद्दा असा आहे कि ह्या देशाची अशी एक भाषा असावी जी प्रत्येकाला यायलाच हवी. म्हणजे काश्मीर पासून कन्याकुमारी आणि गुजराथ पासून नागालँड पर्यंत प्रत्येक भारतीयाला एक अशी भाषा हवी जी बोलता, लिहिता, वाचता यायलाच हवी. एक भाषा एक देश!

तो भाषा कुठलीही असू दे. उद्या सर्व भारतीयांनीं मिळून ठरवले कि ती भाषा नागा असावी तरी मला ते तत्वाश: मान्य आहे. परंतु सर्व भारतीयांची अशी एक भाषा हवीच हवी. (पुन्हा एकदा स्पष्टीकरण कि त्या राष्ट्रभाषेबरोबर मातृभाषा / राज्यभाषा हि देखील अवगत असेलच)

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

हिंदी हि राष्ट्रभाषा :

हिंदी हि मातृभाषा असलेली लोकसंख्या ४३.६% आहे. त्याच्याखालोखाल बंगाली भाषिक येतात, जी संख्या एकूण लोकसंख्येच्या ८% आहे. ४३.६ आणि ८ ह्यामधली तफावत एवढी प्रचंड आहे कि जर आपल्याला राष्ट्रभाषा हवी असेल तर हिंदी शिवाय दुसरा पर्याय असूच शकत नाही.

शिवाय हिंदी व्यतिरिक्त इतर भाषिक फार मोठ्या प्रमाणावर हिंदी भाषा लिहू, वाचू, समजू शकतात. हि संख्या सहज ६०-७०% पर्यंत जाईल. म्हणजे एवढी विविधता असलेल्या देशात फार मोठ्या प्रमाणावर लोकसंख्या अशी आहे कि जे सहज हिंदी भाषा अवगत करू शकतील.

त्यामुळे हिंदी हीच केवळ राष्ट्रभाषा होऊ शकते. हिंदीचा आग्रह केवळ एवढ्याचसाठी.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

राष्ट्रभाषा का? :

खरेतर ह्याचे उत्तर देण्याची आवश्यकता असू नये! पण असलीच तर विषय देखील खूप सखोल आणि विवादास्पद होऊ शकतो.

सुरुवातीला एवढेच सखेद नमूद करू इच्छितो कि ह्या देशात इंग्रजी भाषेविषयी आक्षेप घेतला जात नाही, परंतु हिंदी ह्या भारतीय भाषेचा विषय आला कि लोकांच्या अस्मिता जाग्या होतात. त्याची वेगवेगळी करणे आहेत, पण मुख्यतः इंग्रजी हि आपल्याला तारणारी भाषा आहे असा असलेला गोड गैरसमज. हा विषय जरी वेगळा असला तरीही एक निश्चित कि जे आजपर्यंत आपण केले ते आता बदलू शकतो, किंबहुना बदलायची वेळ येऊ घातली आहे. म्हणजेच आजवर आपण इंग्रजीचा राष्ट्रीय भाषेप्रमाणे उपयोग केला तो आता हळूहळू कमी करत, बंद करायची वेळ आली आहे.

इंग्रजी भाषा ज्यांना शिकायची इच्छा आहे त्यांनी ती तिसरी परकीय भाषा म्हणून जरूर शिकावी, पण ती बंधनकारक असू नये. कुणाला जर्मन किंवा मँडरिन किंवा फ्रेंच शिकायची असेल तर ती शिकायची इंग्रजी शिकण्याइतकीच व्यवस्था असावी. तीन भाषा आजही आपण शिकत आहोत, त्यामुळे ते फक्त काही बदल करून राबवावे!

भाषा हे फक्त संवादाचे साधन नाही तर संस्कृतीचे मूळ आहे. सुमारे १९९९-२००० साली महाराष्ट्रामध्ये जेव्हा सर्व शाळांमध्ये इयत्ता पहिलीपासून इंग्रजी भाषा आवश्यक करण्यात आली तेव्हा 'आपणच' नावाच्या एका शिक्षकांच्या संस्थेमध्ये मी विचार मांडले होते. तेव्हा मी हेच म्हणालो होतो कि भाषा तिच्याबरोबर संस्कृतीची अदृश्य पिलावळ घेऊन येते. संस्कृती वर जेव्हा आक्रमण होते तेव्हा माणसाच्या अस्मिता देखील बदलतात, अर्थात स्व-ओळख बदलते.

जर एखाद्या परदेशी माणसाने प्रश्न विचारला कि भारताची भाषा कुठली, तर ह्यावर आपल्याकडे उत्तर नाही. जे उत्तर आहे ते फार क्लिष्ट आहे. त्यामुळे भारताची अशी एक राष्ट्रभाषा असणे गरजेचं आहे. ती भारताची ओळख असते, ओळख सांगते!

भारताची अशी एक भाषा असेल तर ती भारताची संस्कृती, अस्मिता आणि अर्थात स्व-परिचय विश्वभर निर्माण करू शकते. जागतिक प्रभाव हा केवळ आर्थिक किंवा सामरिक शक्तीने निर्माण करता येत नाही. किंबहुना आर्थिक किंवा सामरिक सामर्थ्याने फार थोड्या देशांवर फार थोडा काळ प्रभाव निर्माण करता येतो. परंतु जर सांस्कृतिक सामर्थ्याने इतर देशांवर, जगावर प्रभाव निर्माण करता आला तर तो फार लांब काळ अबाधित राहतो, अगदी हजारो वर्षे देखील राहतो. सांस्कृतिक प्रभावाने जे साधता येते ते आर्थिक किंवा सामरिक सामर्थ्याने साधता येत नाही.

चीनने हे ओळखले असावे. चीन debt trap, military expansion and dominance ह्यानंतर आता सांस्कृतिक प्रभावावर काम करते आहे. भाषेचे महत्व ते ओळखत आहेत. नेपाळ ह्या भारताच्या पूर्वापार मित्र असलेल्या राष्ट्रांमधील शाळांमधून आता मँडरिन (म्हणजे चीनमधील प्रमुख भाषा) आवश्यक भाषा म्हणून शिकवले जाणार आहे. हि फार काळजीची बाब आहे.

"विविधतेमध्ये एकता" हे तत्व फार चांगले आणि आदर्श आहे. पण व्यवहाराच्या पातळीवर ते पूर्णतः यशस्वी ठरतेच असे नाही. भाषा आणि धर्म ह्या माणसातील कलहाचे सर्वात मोठे कारण असते. दोन्ही गोष्टी अस्मितेच्या निदर्शक असतात. एकवेळ धर्माच्या पगाड्यातून माणसाची मुक्तता माणूस करून घेऊ शकतो, परंतु भाषेच्या पगाड्यातून माणूस कधीही सुटू शकत नाही. १४० कोटींच्या देशात एक भाषा नसल्यामुळे एकसूत्रता नसणे स्वाभाविक आहे. दोन वेगवेगळे भाषिक हे त्यामुळे संवाद साधू शकत नाहीत, दुसऱ्या राज्यात जाऊन व्यवहार करू शकत नाहीत, शिकू शकत नाहीत आणि प्रामुख्याने भावनिक दृष्ट्या विभक्तच राहतात. हेच जर संपूर्ण भारतातील प्रत्येक भारतीयाला एक भाषा तरी अशी असेल कि जी बोलता, लिहिता, वाचता येत असेल तर व्यावहारिक; तसेच भावनिक पातळीवर सर्व भारतीय एकत्र होऊ शकतात.

माझ्या मते जितके काश्मीर भारताचा भाग झाल्यानंतर भारत एक झाल्याची भावना संपूर्ण भारतभर व्यक्त केली, तीच भावना एक भाषा असेल तर निर्माण होईल.

के. सिवन ह्यांना चांद्रयानच्या संदर्भात प्रश्न विचारताना तुम्ही तमीळ असल्याने तुम्हाला अभिमान वाटतो का असे विचारले तेव्हा त्यांनी मी भारतीय असल्याने मला अभिमान वाटतो असे उत्तर दिले. ह्या उत्तरातील भावनेला 'एक देश; एक भाषा' असेल तर अधिक बळ मिळेल अशी माझी प्रामाणिक समजूत आणि भावना आहे.

मराठी भाषेवरचे प्रेमापोटी मी मराठी भाषा शिकणार आहे, ती राज्यपातळीवरील व्यवहारात वापरणार आहे. इंग्रजी किंवा इतर परकीय भाषा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताला प्रतिनिधित्व करण्यासाठी शिकणार आहे, वापरणार आहे. त्याचप्रमाणे देशपातळीवर व्यवहार करण्यासाठी, एकात्मता वृद्धिंगत करण्यासाठी हिंदी भाषा (किंवा इतर कुठलीही एक भारतीय भाषा) राष्ट्रभाषा म्हणून शिकणार आहे, वापरणार आहे!

हे माझ्या डोळ्यासमोरील चित्र आहे!

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

बाकी हिंदी हि उर्दू प्रधान हवी कि आणखी काही हा मुद्दा वेगळा आहे. मराठी हि पुण्याची कि वऱ्हाडी कि कोकणी कि आणखी कुठली हा जसा प्रश्न येत नाही, तसाच तोही येणार नाही. हे सर्वच भाषांबाबत आहे. त्यामुळे असले किरकोळ मुद्दे आणूच नयेत.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

फायदा-तोटा हा मुद्दा जेव्हा कायदा केला जातो तेव्हा उरतच नाही. तरीही इंग्रजी जरूर निवडावी जर ती फायद्याची वाटत असेल तर. माझ्या प्रस्तावात / विचारात त्याला पूर्णपणे स्थान आहे. तसेही तीन भाषा शिकल्या जात आहेतच, त्यात सुसूत्रीकरण आणावे आणि भारताची अशी भाषा निर्माण व्हावी एवढी साधी हि गोष्ट आहे.

- सारंग भणगे

पहिले पाऊल....

आनंदीबाईंचे अपत्य आजाराने काही काळातच मरते आणि आनंदीबाई निर्णय घेतात कि त्या आता डॉक्टर होणार.

गोपळरावांच्या पुढाकाराने त्यांना एका मिशनरी शाळेत प्रवेश देखील मिळतो. प्रवेश मिळवण्यासाठी आणि मिळवल्यानंतर ज्या हालअपेष्टा, सामाजिक निर्भर्त्सना, शाळेतील इंग्रजी विद्यार्थ्यांकडून सातत्याने केला गेलेला उपमर्द ई. प्रतिकूल गोष्टींशी त्या आणि गोपाळराव सामना करतात. तरीही अखेरीस त्यांना शाळा सोडावी लागते आणि पुढचे सर्व मार्ग बंद होतात!

पण तरीही जोशी दांपत्य धीर सोडत नाहीत. गोपाळराव अमेरिकेत आनंदीबाईंना वैद्यकीय शिक्षण घेता यावे ह्यासाठी कुणाशीतरी पत्रव्यवहार करत राहतात आणि मिळालेल्या सल्ल्याप्रमाणे कलकत्याला जाऊन राहतात. तिथे आनंदीबाई शिक्षण चालू ठेवतात आणि उभयतांना अमेरिकेत जाता येण्यासाठी प्रयत्न करत राहतात. 

पलीकडून अजून प्रतिसाद येत नसतो. गोपाळरावांची नोकरी गेल्याने आर्थिक परिस्थिती देखील कठीण झालेली असते.तरीही कलकत्यामध्ये राहून पुढील शिक्षण घेत राहण्याचा आनंदीबाई प्रयत्न करत असतात. एक वेळ अशी येते कि आता पुढे शिक्षण घेत राहणे अशक्य होऊन गेल्यासारखे वाटू लागते. 

आनंदीबाईंच्या ह्या प्रयत्नांची माहिती अमेरिकेतील कुठल्याश्या मासिकात प्रसिद्ध होते. ती माहिती अमेरिकेतील एक सहृदय महिला वाचते आणि आनंदीबाईंना मदत करायचे ठरवते. त्यानुसार हि सहृदय महिला गोपाळरावांशी पत्राद्वारे संपर्क साधते आणि अखेरीस आनंदीबाईंना अमेरिकेतील विद्यापीठात वैद्यकीय शिक्षण घ्यायला प्रवेश मिळतो!

हा सर्व प्रसंग पाहिल्यानंतर माझ्या मनात एक विचार येऊन गेला. प्रतिकूल परिस्थितीशी लढून आपले ध्येय प्राप्त करून घेणारी कित्येक उदाहरणे आपल्या भारताच्या इतिहासात देखील सापडतील. परंतु त्याहून महत्वाचे मला जे जाणवले कि अनुकूल किंवा प्रतिकूल, कुठल्याही परिस्थितीत माणसाने आपल्या ध्येयासाठी प्रयत्न करत राहणे आवश्यक आहे.

जर मनुष्य प्रयत्न करत राहिला तर नशीब त्याला साथ देते, नव्हे नव्हे "जिथे सर्व मार्ग बंद होत आहेत असे वाटते तिथे नशीब किंवा भाग्य किंवा भाग्यविधाता किंवा एक अनामिक शक्ती किंवा इतर काही म्हणा, प्रयत्नवादी माणसासाठी मार्ग आखू लागते"!

शाळेत असताना प्रा. शिवाजीराव भोसले "दीपस्तंभ" ह्या शीर्षकाखाली भारतातील महनीय व्यक्तिमत्वांची लेखमाला ‘सकाळ’ वृत्तपत्रात लिहीत असत. ती मी आवर्जून वाचत असे, त्याची कात्रणे कापून ठेवत असे, जी आजही माझ्याकडे आहेत. त्या लेखमालेत स्वामी विवेकानंदांवर प्राचार्यांनी लिहिलेल्या लेखात, स्वामीजी शिकागोला जाण्यापूर्वी भारतभ्रमण करत असतात आणि आता पुढे काय असा विचार त्यांच्या मनात असतो, तेव्हा अचानकपणे त्यांना शिकागोच्या जागतिक सर्वधर्म परिषदेचे आमंत्रण मिळते. त्यावर प्राचार्यांनी लिहिले होते कि 'त्याचवेळी इतिहास स्वामीजींचा पुढील मार्ग आखत होते'

माझे आजोबा नेहेमी म्हणत असत कि 'नशीब त्यालाच साथ देते जो प्रयत्न करतो. जर बी पेरलेच नाही तर पाऊस पडला कि न पडला काय फरक पडतो! पण बी पेरल्यावर चांगला पाऊस पडला कि पीक टरारुन येणार हे निश्चित!'

अगदी लहान होतो तेव्हा एक गाणे मला फार आवडत असे -

"जगी ज्यास कोणी नाही, त्यास देव आहे 

निराधार आभाळाचा तोच भार साहे"

वरकरणी काही जणांना हे कदाचित दैववादी किंवा देववादी गाणे वाटेल, परंतु ह्यातही पुन्हा तोच संदेश शोधता येऊ शकतो कि जिथे आधार नाही असे वाटते तिथे कुठला तरी आधार निर्माण होतोच होतो, फक्त आपण त्याच्याकडे बघायची आवश्यकता आहे. 

'प्रयत्नांती पारमेश्वर' वगैरे म्हटले जातेच. परवाच एक WhatsApp message होता ज्यात बंद दरवाजा दाखवला होता आणि खाली लिहिले होते (त्याचा आशय असा) 'दरवाजा बंद आहे, पण आतून कुलूप लावले आहे कि नाही ते ठाऊक नाही'. बंद दरवाज्याला धडक दिली तरच समजेल ना कि दरवाज्याला कुलूप घातले आहे कि नाही. सहसा ते घातलेले नसतेच, पण दरवाजा बंद आहे म्हणून त्यावर धडक मारलीच नाही तर ते नशिबाचे; भाग्याचे द्वार कसे  उघडणार!

आमच्या लहानपणीच्या छोट्याश्या घरात भिंतीवर एक वाघाचे चित्र टांगलेले होते आणि त्यावर लिहिले होते 'Find a way, or Make a way'. हा संदेश मनावर फार ठसलेला आहे! मार्ग एकतर शोधायचा किंवा सापडत नसेल तर मार्ग तयार करायचा, निर्माण करायचा!

थोडक्यात मार्ग हा असतोच असतो, तो कधी शोधावा लागतो, कधी बनवावा लागतो! इथून पुढे मार्ग नाही असे होतच नाही. जेव्हा मार्ग दिसत नाही असे वाटते तेव्हा मार्ग बनवायला सुरुवात करायची, पाऊल टाकले कि मार्ग तयार करायचा मार्ग दिसू लागतो, पण पहिले पाऊल हे आपणच टाकावे लागते!

जेव्हा अंधारून येते तेव्हा दिवा लावायला लागतो. मिणमिणता दिवा दोन पावलांपर्यंतचाच रास्ता दाखवतो. पुढे काय असेल ह्याने बिचकून जर आहे त्याचा जागेवर गोठून उभे राहिलो तर पुढे काय आहे ह्याचा पत्ताच लागणार नाही. कदाचित थोडे पुढे गेल्यावर प्रकाशाची तिरीप दिसेल. 'every tunnel has an end'. एकदा दिवा हातात घेऊन पुढे पाऊल टाकले कि आणखी दोन पावले पुढचे दिसू लागते. मार्ग प्रकाशमान होऊ लागतो, भयंकर अंधाराने ग्रासलेल्या भुयाराचा अंत कदाचित जवळ येऊ लागतो. ओशो कि इतर कुणीतरी म्हटले आहे ना कि 'जब अंधेरा गहरा हो तो समझना सबेरा नजदिक है!'

बरेच जण हे पहिले पाऊल टाकायला कचरतात आणि त्या घट्ट अंधाराला घट्ट पकडून राहतात. Richard Bach च्या 'Illusions' मध्ये सांगितलेल्या गोष्टी सारखे आपण आपापला दगड दरीत कोसळण्याच्या भयाने घट्ट पकडून आहोत. पण तो दगड सोडला तरच आपल्या पंखांचा उपयोग आपल्याला कळेल, तरच आपण आपल्या पंखातील शक्तीचा वापर करून ह्या असीम आकाशात निर्भीडपणे मुक्त विहरू शकू!

थोडासा धीर, थोडासा यत्न्य, थोडासा स्व-विश्वास ह्यातून निराशेचे मळभ दूर सारून यश-आनंदाच्या निळ्या आकाशात झेपावता येईल! फक्त पहिले पाऊल टाकलेच पाहिजे!

- सारंग भणगे!

काळीज वीणा राग आळवे प्रसन्नतेचे भल्या पहाटे

काळीज वीणा राग आळवे प्रसन्नतेचे भल्या पहाटे
फूल उमलते मनात माझ्या उरात जरीही काही काटे

कधी तंडलो सुह्रदांसोबत ह्याची आहे मनात खंत
क्षण जाता तो मनात बघतो सर्वांठायी पण भगवंत
रुसव्या फुगव्यांना मग देतो दूर दिशांचे विभिन्न फाटे

कधी काळजी कधी व्यग्रता कधी असूया कधी कामना
रोजच होतो ह्या सर्वांशी अटीतटीचा व्यर्थ सामना
नियती आणि आनंदाचे जमवून देतो साटेलोटे

कितीही खावे तरीही असतो अजून जाणे कसा उपाशी
आसक्तीची सक्ती असली खावे वाटे फक्त तुपाशी
भरल्या पोटी प्रयत्न करतो भरण्याचा मी इतरांची पोटे

विराट व्हावे; कलाम व्हावे; व्हावे वाटे कुसुमाग्रजही
बरीच स्वप्ने पहात जातो जरा ओढता रात्री रजई
त्या स्वप्नांना ध्येय मानूनी चालू लागतो भल्या पहाटे
———————————————

सारंग भणगे (९ फेब्रुवारी २०१९)

नसेल माझ्या शब्दात आज

कवितेची ताकद

किंवा

नसेल माझ्या कवितेला

आशयाचा गर्भ

किंवा

नसेल माझ्या आशयात

प्रतिभेचे वीर्य,

पण

मी आजही आहे

वेदनांनी प्रेग्नंट

- सारंग

A step in right direction ....

‘Reservations in India’ is indeed a vast & complex subject. It has many intertwined facets. Moreover, politicians (and perhaps judiciary too) have made a Royal khichadi of reservations. Hence it has become a three pipe problem!

I do not want to create confusions here by myriad of Constitutional provisions; their interpretations and various court rulings. To put it straight, reservations (rather the benefit of 'special provisions for advancement'), as contemplated under the Constitution are to be given to 'socially and educationally backward classes or the SCs and STs'. Thus, caste was the main basis for reservations. Perhaps in 1940s when Constitution was drafted, this did make sense. Economic grounds could not have been considered that time, perhaps for obvious reasons that vast population was affected by extreme poverty, and adequate seats and jobs may not be available back then.

In 1991-92, PV Narasinhrao Government tried to give reservations on economic backwardness ground, but it was struck down by Supreme Court. The reason then, was firstly that there was no such Constitutional provision for reservations on economic grounds, and it was coupled with Mandal Aayog recommendations.

Since 1950 and even after 1991, time has changed, and it has changed for the good.....

In past so many years, economic condition of countrymen has improved considerably. But this has resulted into increase in financial disparity, and rift is getting wider. Naturally, the number of ‘have nots’ in the country has increased exponentially. It is no secret that such people are deprived of good education and consequently jobs, and continue to live in destitute conditions.

With these changed economic conditions in the country, passing on the benefits of reservations to economically backward aka poor class is important. This will also bring back socio-financial equilibrium in the country.

Besides, perhaps no logical man would disagree that its really alarmingly high time we change our caste based social structure. Educated class in the society definitely wants this deep rooted caste system to be eradicated completely. Something like 'Meiji restoration' is need of the time.

However, if such a social change doesn't happen in time, despite all the economic progress which country is witnessing presently, ever-widening cleave amongst castes would endanger social fabric.

Reservation is one such thing which further tightens the grip of caste system on our society, so much so that sane people also are not ready to relinquish casteist mindset, due to the benefits attached to caste based reservations.

If we gradually move from caste based reservations to reservations based on financial condition of the people, it definitely makes more sense in today’s time. Ultimately, economic backwardness would always impair educational upliftment and would render such population socially backward too.

Considering all of above, I am personally quite delighted with the decision of granting 10% reservation to economically backward class. If transformation takes place gradually, I behold an utopia that caste system has become history in India! Amen!!!

- Sarang Bhanage

मी पोहत पोहत गेलो

मी पोहत पोहत गेलो ती वहात वहात गेली

मी अंतर कापत गेलो ती निवांत नहात गेली

मी खोलीत रहात होतो

ती खोलात रहात होती

मी सुखात दु:खी होतो

ती दु:खात सुखी होती

मी वाटेत पहात गेलो, ती वाट पहात गेली

मी अंतर कापत गेलो ती निवांत नहात गेली

मी बाहेर शोधत होतो

ती माझ्याच आत होती

मी तिला आळवित होतो

ती मलाच गात होती

मी तिच्यात बुडून गेलो ती मला तारून गेली

मी अंतर कापत गेलो ती निवांत नहात गेली

========================

सारंग भणगे (२६ नोव्हेंबर २०१८)

गेली कुठे कळेना

मी शोधले तिला पण गेली कुठे कळेना

खोदूनही स्वत:ला माझ्यात ती मिळेना

वाहे प्रवाह त्याचे का कोरडे किनारे

बर्फाळ होत गेले का पेटते निखारे

आक्रोश हा कसा कि अश्रूही ओघळेना

अस्ताचलास गेला अंधार फार झाला

नाही उजाडले पण जाळून काळजाला

जात्यात चंद्र आहे पण चांदणे गळेना

गेली युगे परंतु शिशिरास अंत नाही

झडलो अपार तरीही मातीत ऊब नाही

आयुष्य पेरले पण माझ्यात ती रुळेना

शब्दाविना मी रंक अर्थाविना भिकारी

खात्यात दु:ख वाढे अश्रूंची अन् उधारी

अगणित ती मी शून्य बेरीज ही जुळेना

=====================

सारंग भणगे (२३ नोव्हेंबर २०१८)

कधी कधी खूप खूप ओकंबोकं वाटतं

कधी कधी खूप खूप ओकंबोकं वाटतं

मोठ्या मोठ्या खोलीमध्ये छोटं छोटं वाटतं

कंदीलाची काचदेखील काळी काळी होते

मनामध्ये दाट दाट धुकं बिकं दाटतं

पागोळ्यातून डोळ्यांच्या थेंब थेंब गळतात

उंबऱ्याकडे ओठांच्या भराभरा पळतात

गालावर दु:खाचे शेवाळे वाळत जाते

ओले होऊन देखील ओठ गाल डोळे जळतात

काळंनिळं होतं मन वळबिळ उठतात

आतड्याचे पीळ सारे घट्ट घट्ट होतात

मन मात्र अजूनही मऊ मऊ असते

आठवणींचे काटे त्यात खोल खोल रुततात

कुणी कुणी नसावं एकटं एकटं असावं

आठवणीत कुणाच्या उगा कुढत बसावं

एकांताच्या सुईत एकाकीपण ओवून

थोडं थोडं उसवावं थोडं थोडं शिवावं

=======================

सारंग भणगे (१९ नोव्हेंबर २०१८)

इकडे तिकडे कितीही फिरलो तुझ्याचसाठी राखीव मी

इकडे तिकडे कितीही फिरलो तुझ्याचसाठी राखीव मी

तुझाच होतो तुझाच आहे तुझाच राहो आजीव मी

काडतूस मी माझ्यामध्ये दारू भरली ठासून पण

बंदुकीमधे भरले नाही म्हणून आहे निर्जीव मी

काळीज म्हणे दु:खाला की बेट्या छिन्नी आहेस तू

घाव घातले म्हणून झालो सुंदर मंदिर कोरीव मी

भावभावना विचार ह्यांनी ओबडधोबड होतसे मन

अमिबा त्याच्या मनात म्हणतो मनापुढे तर रेखीव मी

युद्ध तसे तर चालू असते शस्त्रे केवळ निरनिराळी

स्वकियासंगे लढण्या धरले पेनस्वरूपी गांडीव मी

===========================

सारंग भणगे (८ आॅक्टोबर २०१८)

मन देखील चिरता येतं

पोळलेलं असतं खूप

कुणी फुंकर मारणारंही नसतं जवळ

तेव्हा...

रडू सुद्धा येत नाही आजिबात

काळीज फाटलेलं असतं

आभाळाहून अधिक

एकटं बसून रहातं खोपटामध्ये

जवळ गेलं तर फिस्कारतं

दुरून पाहिलं तर...

ओक्साबोक्शी रडतं,

एकांतात

विळीवर कांदा चिरावा सहज

मन देखील चिरता येतं तसं

पाकळी पाकळी वेगळी होते

पाणी येतंच तेव्हा डोळ्यातून

एकदा भांडीकुंडी मांडायची 

मनाच्या साऱ्या वेडगळ स्वप्नांची

खूप वेळ खेळून

मग लाथाडून मोडून टाकायची

त्याला कळतं तरी...

मांडायचं ते सारं मोडायचं असतं

शेवटी होडी करून मनाची

द्यायची सोडून

पावसाच्या...आसवांच्या पाण्यात

आणि पहात बसायचं तिला वहात जाताना

ओली होऊन.... मोडून जाईस्तोवर

- सारंग भणगे (२ ऑक्टोबर २०१८)